नेपालको ऐतिहासिक तथा सामरिक धरोहरमध्ये एक प्रमुख गढी चितवनको चिसापानी गढी हो। यो गढी नेपालको इतिहासमा विशेष महत्त्व राख्ने स्थलहरूमध्ये पर्दछ, जसले नेपालको भौगोलिक तथा रणनीतिक सुरक्षामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। विशेष गरी नेपाल–अंग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१८१६) को समयमा यो गढी नेपालको रक्षा प्रणालीको महत्वपूर्ण आधारशिला थियो। तत्कालीन समयमा नेपाललाई विदेशी आक्रमणबाट जोगाउन तथा प्रशासनिक नियन्त्रणलाई बलियो बनाउने उद्देश्यले यो गढी निर्माण गरिएको थियो।

चिसापानी गढी चितवन जिल्लाको दक्षिणी भागमा अवस्थित छ, जुन नारायणगढ बजारबाट करिब २७ किलोमिटर टाढा रहेको छ। यो गढी भारतसँगको सीमाक्षेत्रमा रहेको हुनाले रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। नेपालको विभिन्न ऐतिहासिक कालखण्डमा चिसापानी गढी प्रशासनिक तथा सैनिक गतिविधिहरूका लागि केन्द्रबिन्दु बनेको पाइन्छ।

१. चिसापानी गढीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपालको इतिहासमा विभिन्न समयमा सुरक्षाका लागि विभिन्न किल्ला तथा गढीहरू निर्माण गरिएका थिए। तीमध्ये चिसापानी गढी नेपाल–अंग्रेज युद्धको क्रममा प्रमुख युद्धस्थलको रूपमा परिचित छ।

नेपाल–अंग्रेज युद्ध सन् १८१४–१८१६ मा ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनीले नेपालमाथि आक्रमण गर्दा विभिन्न ठाउँहरूमा कडा लडाइँहरू भए। गोर्खाली सेनाले युद्धका क्रममा भारतबाट आउने प्रमुख नाकाहरूको रक्षा गर्न गढीहरू निर्माण गरेका थिए, जसमा चिसापानी गढी मुख्य थियो।

सन् १८१४ मा नेपाल–अंग्रेज युद्ध प्रारम्भ भएपश्चात अंग्रेज सेनाले नेपालको विभिन्न किल्ला तथा गढीहरूमा आक्रमण गर्न थाल्यो। त्यही क्रममा चितवन जिल्लाको चिसापानी गढी ब्रिटिस सेनाको आक्रमणको निशानामा पर्‍यो। गोर्खाली सेनाले यहाँबाट नै अंग्रेजी सेनासँग कडा प्रतिरोध गरेका थिए।

युद्धका क्रममा गोर्खाली सेनाले अंग्रेज सेनासँग बहादुरीपूर्वक लडाइँ लडे। चिसापानी गढी जस्ता महत्वपूर्ण स्थलहरूबाट गोर्खाली सेनाले नेपालको रक्षा गर्न प्रयास गरे तापनि, सुगौली सन्धि पछि नेपालले धेरै भूभाग गुमाउनु पर्यो। तर, चिसापानी गढी नेपालको इतिहासमा वीरताको प्रतीकको रूपमा रहिरह्यो।